(FDI Việt Nam) – Trước thách thức ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu và áp lực gia tăng trong nhu cầu sử dụng nước, quản lý tài nguyên nước một cách thông minh đã trở thành yếu tố sống còn. Không chỉ giúp tối ưu hiệu quả sản xuất, đây còn là nền tảng quan trọng để ngành thủy sản phát triển theo hướng bền vững và thích ứng dài hạn với môi trường.
Tài nguyên nước là động lực thúc đẩy chuyển đổi sản xuất
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), nông nghiệp hiện đang tiêu thụ khoảng 70% tổng lượng nước ngọt toàn cầu – một con số đáng báo động khi nguồn tài nguyên quý giá này không phải là vô hạn.
Tại Việt Nam, nước giữ vai trò thiết yếu trong hoạt động sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản, nhất là khi quốc gia đang phải đối mặt với nhiều hình thái khan hiếm nước: thiếu hụt nước, ngập úng do mưa lũ, ô nhiễm nguồn nước và tình trạng khai thác không kiểm soát.
Tài nguyên nước chính là nền tảng không thể thay thế đối với ngành nông nghiệp và thủy sản – hai trụ cột quan trọng của nền kinh tế Việt Nam. Trước tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu cùng áp lực gia tăng trong nhu cầu sử dụng nước, việc quản lý và khai thác bền vững tài nguyên nước đang trở thành yếu tố then chốt nhằm đảm bảo an ninh lương thực, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển đổi nông nghiệp và phát triển thủy sản theo hướng bền vững.
Những nỗ lực gần đây của Việt Nam, từ chính sách quản lý tổng hợp đến ứng dụng khoa học công nghệ, đang cho thấy tiềm năng lớn trong việc tối ưu hóa tài nguyên nước, hướng tới một nền nông nghiệp bền vững hơn.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, ông Nguyễn Hoàng Hiệp, cho biết Việt Nam đã xây dựng hệ thống hạ tầng thủy lợi cùng khung pháp lý cơ bản để quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước. Những nỗ lực này không chỉ phục vụ cho phát triển kinh tế – xã hội, mà còn góp phần quan trọng vào công tác phòng chống lũ lụt và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai liên quan đến nước.
Một dấu mốc quan trọng là vào tháng 6/2022, Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận số 36-KL/TW về bảo đảm an ninh nguồn nước và an toàn đập, hồ chứa nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Văn kiện này đặt nền móng cho các chiến lược dài hạn trong việc quy hoạch thủy lợi, lưu trữ tài nguyên nước và cung cấp nước sạch cho người dân.
Ông Nguyễn Tùng Phong, Cục trưởng Cục Thủy lợi, cũng khẳng định rằng các chương trình hành động hiện nay đã vạch rõ định hướng chiến lược trong công tác quản lý tài nguyên nước, đảm bảo tính chủ động và bền vững trong tương lai.
Ông Rémi Nono Womdim, Trưởng Đại diện FAO tại Việt Nam, đánh giá cao nỗ lực của Việt Nam trong đảm bảo an ninh lương thực toàn cầu. Ông cho biết FAO đang hợp tác với Việt Nam và các quốc gia khác để thực hiện Chương trình Nghị sự Hành động vì Nước của Liên hợp quốc, tập trung vào xây dựng “Lộ trình Nước quốc gia”, quản lý rủi ro hạn hán, giám sát dữ liệu nước và số liệu bốc thoát hơi nước. Ông nhấn mạnh: “Quản lý tổng hợp tài nguyên nước bền vững là ưu tiên hàng đầu để hiện thực hóa các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs).”
Ông Rémi Nono Womdim đề xuất 5 lĩnh vực hành động để tăng cường quản lý tài nguyên nước: đầu tư nâng cao năng lực kiểm kê tài nguyên nước; gắn kiểm kê với phân bổ nguồn nước một cách công bằng, minh bạch; thúc đẩy hợp tác liên ngành thông qua chính sách pháp lý và công nghệ tiên tiến để hỗ trợ nông dân.
Ngoài ra, triển khai các biện pháp bảo trợ xã hội cho các nhóm dễ bị tổn thương; huy động khu vực tư nhân tham gia giảm phát thải trên toàn chuỗi cung ứng. FAO cam kết hỗ trợ Việt Nam trong việc chuyển đổi các hệ thống lương thực và thực phẩm, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.
Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý và phát triển nguồn nước, tạo điều kiện phát triển ngành thủy sản
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, ông Phùng Đức Tiến, khẳng định tài nguyên nước là yếu tố đầu vào thiết yếu cho sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là ngành thủy sản – lĩnh vực được kỳ vọng đóng góp lớn vào mục tiêu xuất khẩu 65-70 tỷ USD ngành nông, lâm, thủy sản vào năm 2025.
Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn, từ sụt lún đất do mưa lớn đến khô hạn kéo dài, gây thiếu nước nghiêm trọng và ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động nuôi trồng thủy sản. Trong bối cảnh đó, quản lý bền vững tài nguyên nước trở thành nhiệm vụ cấp thiết nhằm đảm bảo sự ổn định và phát triển lâu dài của ngành.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long – vùng trọng điểm thủy sản của cả nước – Viện Khoa học Tài nguyên Nước đã ứng dụng công nghệ viễn thám để lập bản đồ vùng nuôi trồng và tính toán nhu cầu sử dụng nước tại các địa phương. Viện còn phát triển công cụ đánh giá thiệt hại do hạn hán, xâm nhập mặn và đề xuất các giải pháp trữ nước phục vụ mùa khô. Những nghiên cứu này không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn nước mà còn giảm thiểu rủi ro trong sản xuất thủy sản.
Song song với đó, Viện cũng thúc đẩy các nghiên cứu về chính sách quản lý nước và mô hình sử dụng tuần hoàn trong nông nghiệp, nhằm tăng hiệu quả sử dụng và bảo vệ môi trường nước – đặc biệt trong các hệ thống nuôi công nghiệp.
Hướng tới tương lai, Viện đặt mục tiêu phát triển nuôi trồng thủy sản trên sông, hồ chứa; đồng thời ứng dụng IoT và AI trong quan trắc tự động, giám sát chất lượng nước, đánh giá rủi ro và hỗ trợ ra quyết định. Các công nghệ này còn giúp tối ưu quy trình tuần hoàn và tái sử dụng nước, giảm áp lực lên tài nguyên nước tự nhiên.
Ngoài ra, công nghệ viễn thám (RS) và hệ thống thông tin địa lý (GIS) đang được sử dụng để đánh giá rủi ro liên quan đến lũ lụt, hạn hán và xâm nhập mặn – những vấn đề ngày càng ảnh hưởng nặng nề đến sản xuất thủy sản, đặc biệt tại khu vực ĐBSCL. Đây là nền tảng quan trọng để vừa nâng cao hiệu quả sử dụng nước, vừa bảo vệ môi trường và hướng tới phát triển bền vững.
Bên cạnh giải pháp công nghệ và chính sách, yếu tố cộng đồng cũng đóng vai trò không nhỏ. Các chương trình tình nguyện bảo vệ nguồn nước tại công trình thủy lợi được triển khai rộng khắp, góp phần nâng cao nhận thức người dân về quản lý nước bền vững. Các mô hình như tưới nhỏ giọt, thu gom nước mưa, bảo tồn đất ngập nước cũng đang được khuyến khích nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên nước.
Đáng chú ý, Luật Tài nguyên Nước 2023 – có hiệu lực từ 1/7/2024 – đã đánh dấu bước chuyển từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên công cụ kinh tế, tạo động lực thúc đẩy sử dụng nước hiệu quả. Cùng với các chương trình kiểm kê và phân bổ nguồn nước, chính sách này là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam tiến tới đảm bảo an ninh nguồn nước trong dài hạn.
Nguồn: Báo chính phủ
