(FDI Việt Nam) – Luật Đường sắt (sửa đổi) với nhiều đổi mới đột phá về phân quyền, cơ chế đầu tư, kết nối vận tải và phát triển công nghiệp đang được kỳ vọng sẽ tạo cú huých thể chế mạnh mẽ cho ngành đường sắt – lĩnh vực từng bị xem là “tụt hậu” nhưng lại sở hữu tiềm năng to lớn trong chiến lược phát triển hạ tầng quốc gia.
Ngày 27/5, Quốc hội đã nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra dự án Luật Đường sắt (sửa đổi). Thay mặt Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết việc xây dựng luật lần này nhằm tiếp tục thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về phát triển ngành đường sắt theo hướng hiện đại, đồng bộ, bền vững, có trọng tâm và trọng điểm.
SỬA LUẬT ĐƯỜNG SẮT TẠO BƯỚC ĐỘT PHÁ THỂ CHẾ
Dự thảo Luật Đường sắt (sửa đổi) do Bộ Xây dựng trình Quốc hội lần này được kỳ vọng sẽ khắc phục những tồn tại, bất cập về thể chế và tạo động lực mới cho sự phát triển của ngành đường sắt, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của loại hình vận tải này. Dự thảo tập trung vào 5 nhóm vấn đề đổi mới mang tính đột phá, nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho phát triển kết cấu hạ tầng đường sắt hiện đại, đồng bộ và bền vững.
Một trong những điểm đáng chú ý là việc mở rộng cơ chế đầu tư phát triển hạ tầng đường sắt. Dự thảo bổ sung các quy định khuyến khích huy động nguồn lực từ địa phương và các thành phần kinh tế ngoài nhà nước.
Theo đó, tổ chức, cá nhân có thể tham gia đầu tư thông qua nhiều hình thức hợp đồng như BT, BOT, BTO, BLT, BTL. Đồng thời, việc khai thác quỹ đất vùng phụ cận các ga đường sắt cũng được đề xuất như một công cụ quan trọng để tạo nguồn lực cho phát triển hạ tầng.
Dự thảo cũng trao quyền chủ động hơn cho chính quyền địa phương. Cụ thể, ngân sách địa phương có thể được sử dụng để bồi thường, hỗ trợ tái định cư và đầu tư một số hạng mục thuộc hạ tầng đường sắt quốc gia.
Đặc biệt, nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, dự thảo cho phép sử dụng thiết kế kỹ thuật tổng thể (FEED) thay cho thiết kế cơ sở trong báo cáo nghiên cứu khả thi.
Với các tuyến đường sắt đô thị đã nằm trong quy hoạch được phê duyệt, UBND cấp tỉnh được quyền lập, thẩm định và phê duyệt dự án đầu tư mà không cần trải qua thủ tục lập và quyết định chủ trương đầu tư như trước.
Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, đây là giải pháp mang tính đột phá nhằm tháo gỡ điểm nghẽn về trình tự, thủ tục đầu tư, qua đó góp phần hiện thực hóa Kết luận số 49 của Bộ Chính trị về phát triển mạng lưới đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM đến năm 2035.
ĐẨY MẠNH PHÁT TRIỂN HẠ TẦNG ĐƯỜNG SẮT
Dự thảo Luật Đường sắt (sửa đổi) không chỉ chú trọng đến phát triển kết cấu hạ tầng, mà còn mở rộng phạm vi cải cách sang lĩnh vực công nghiệp và nguồn nhân lực đường sắt – yếu tố then chốt để xây dựng nền tảng tự chủ và bền vững cho ngành.
Theo đó, các dự án đầu tư xây dựng đường sắt hoặc công trình công nghiệp đường sắt có gói thầu tổ chức đấu thầu quốc tế sẽ được ràng buộc thêm yêu cầu về chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực cho phía Việt Nam. Mục tiêu là nâng cao năng lực nội tại trong quản lý, vận hành, bảo trì và đặc biệt là làm chủ công nghệ, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác nước ngoài.
Dự thảo cũng yêu cầu các nhà thầu và chủ đầu tư ưu tiên sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ trong nước nếu đáp ứng được tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng cung ứng. Đây là bước đi chiến lược nhằm thu hút đầu tư, phát triển ngành công nghiệp đường sắt trong nước, đồng thời mở rộng thị trường để thúc đẩy các ngành công nghiệp phụ trợ phát triển theo.
Một điểm mới quan trọng khác là việc bổ sung danh mục dịch vụ, hàng hóa công nghiệp đường sắt được giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng, kèm theo tiêu chí cụ thể để lựa chọn tổ chức, doanh nghiệp nhà nước hoặc doanh nghiệp Việt Nam thực hiện.
Bên cạnh đó, dự thảo đề xuất các chính sách đặc thù dành cho tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ trong lĩnh vực này, bao gồm nghiên cứu, ứng dụng và tiếp nhận chuyển giao công nghệ.
Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh khẳng định: đầu tư phát triển công nghiệp đường sắt cần nguồn lực lớn, do đó việc thiết lập cơ chế đảm bảo đầu ra là yếu tố then chốt để khuyến khích các doanh nghiệp tiên phong yên tâm đầu tư. Đây cũng là bước đi nhằm cụ thể hóa chủ trương của Bộ Chính trị về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia trong lĩnh vực giao thông vận tải.
Về cải cách hành chính, dự thảo luật lần này đã cắt giảm 4 thủ tục, sửa đổi chủ thể thực hiện đối với 10 thủ tục và kế thừa 6 thủ tục hiện hành. Đặc biệt, một số thẩm quyền vốn thuộc Chính phủ và Thủ tướng đã được phân cấp cho Bộ trưởng Bộ Xây dựng và chính quyền địa phương, nhằm tăng tính chủ động, rút ngắn thời gian và nâng cao hiệu quả quản lý trong đầu tư hạ tầng đường sắt.
CẦN LÀM RÕ CƠ CHẾ VÀ CHÍNH SÁCH
Trình bày báo cáo thẩm tra đối với Dự thảo Luật Đường sắt (sửa đổi), Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Lê Quang Huy nhấn mạnh sự cần thiết phải sửa đổi toàn diện đạo luật này nhằm khắc phục những bất cập trong thực tiễn thi hành, đồng thời tạo nền tảng pháp lý cho ngành đường sắt phát triển bền vững và hội nhập.
Đi sâu vào các nội dung cụ thể, Ủy ban đề nghị rà soát, làm rõ hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật áp dụng riêng cho từng loại hình đường sắt; bảo đảm sự kết nối hợp lý, hiệu quả giữa các loại hình này trong tổng thể mạng lưới đường sắt quốc gia; đồng thời đánh giá lại tính khả thi trong việc phân loại hệ thống đường sắt gắn với đối tượng quản lý và năng lực đầu tư.
Liên quan đến nội dung quy hoạch, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị cần xác định rõ các điểm mới trong quy hoạch mạng lưới, tuyến và ga đường sắt nếu có sự khác biệt so với Luật Quy hoạch hiện hành. Trong trường hợp không có nội dung mới, cần dẫn chiếu tuân thủ theo quy định của Luật Quy hoạch nhằm đảm bảo sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.
Về kết nối giao thông, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các cơ chế kết nối đồng bộ giữa đường sắt với các loại hình vận tải khác; làm rõ tiêu chí công suất đối với các đầu mối giao thông trọng yếu như cảng biển, cảng cạn và cảng hàng không; xem xét quy định trách nhiệm và thẩm quyền trong việc quyết định kết nối ray giữa các tuyến đường sắt chuyên dùng; đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành để nâng cao hiệu quả kết nối trong quy hoạch và vận hành.
Trong lĩnh vực đầu tư xây dựng công trình đường sắt và khai thác quỹ đất vùng phụ cận ga, đa số ý kiến đồng thuận với đề xuất của Chính phủ về việc mở rộng cơ chế chính sách để tháo gỡ điểm nghẽn trong trình tự, thủ tục đầu tư cho các tuyến đường sắt đô thị, qua đó đẩy nhanh mục tiêu hoàn thiện hệ thống đường sắt tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2035.
Tuy nhiên, một số ý kiến khác đề nghị cần báo cáo, xin ý kiến cấp có thẩm quyền đối với các cơ chế chính sách đặc thù được nêu tại Điều 19 và Điều 21 của dự thảo nhằm đảm bảo chặt chẽ về mặt pháp lý và phù hợp với các chủ trương lớn của Đảng.
Đối với định hướng phát triển công nghiệp đường sắt và phương tiện giao thông đường sắt, Ủy ban đề nghị bổ sung quy định về phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ chuyên biệt, giúp nâng cao năng lực sản xuất nội địa và chủ động về công nghệ.
Cần xác lập rõ các điều kiện chuyển giao công nghệ mang tính bắt buộc khi đấu thầu quốc tế, mở rộng cơ chế phát triển và ứng dụng công nghệ số trong lĩnh vực đường sắt, đồng thời nghiên cứu thành lập các trung tâm công nghệ chuyên sâu có sự phối hợp giữa các doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học.
Về chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vận tải phục vụ nhiệm vụ đặc biệt và đảm bảo an sinh xã hội, Ủy ban kiến nghị làm rõ các tiêu chí xác định chi phí hợp lý và quy trình bù đắp từ ngân sách nhà nước. Đồng thời, cần bổ sung quy định về công khai, minh bạch trong toàn bộ quá trình hỗ trợ để hạn chế rủi ro và đảm bảo hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Trong lĩnh vực quản lý nhà nước về hoạt động đường sắt, Ủy ban đề xuất chỉ giữ lại những quy định thiết yếu, mang tính đặc thù, đồng thời bảo đảm quyền chủ động chỉ đạo, điều hành của Chính phủ, phù hợp với tinh thần Luật Tổ chức Chính phủ hiện hành.
Nguồn: VN Economy
