Ngành điện đứng trước thách thức lớn khi mục tiêu tăng trưởng kinh tế năm 2025 đặt ra mức trên 8% và giai đoạn 2026 – 2030 hướng đến tăng trưởng hai con số. Điều này đòi hỏi mỗi năm phải bổ sung khoảng 8.000 – 10.000 MW nguồn điện mới, yêu cầu cấp thiết có giải pháp phát triển nguồn điện.
Nhu cầu lớn trong ngành điện
Vingroup mới đây đã đề xuất kế hoạch đầu tư vào ngành điện với quy mô lớn, bao gồm 25.500 MW điện năng lượng tái tạo với tổng vốn 25-30 tỷ USD và 5.000 MW điện khí LNG trị giá 5,5 tỷ USD trong giai đoạn 2025-2030. Tiếp đó, trong giai đoạn 2031-2035, tập đoàn này dự kiến tiếp tục đầu tư thêm 27.000 MW. Đề xuất này đang thu hút sự quan tâm lớn từ dư luận và giới chuyên môn.
Đánh giá đây là một tín hiệu tích cực, ông Trần Anh Thái, Phó tổng giám đốc Công ty cổ phần ATS, đồng thời nhấn mạnh rằng để thu hút nhiều hơn các nhà đầu tư vào ngành điện, cần giải quyết đồng bộ các yếu tố quan trọng.
Cụ thể, chính sách và thể chế phải ổn định, dài hạn để phù hợp với đặc thù đầu tư đắt đỏ, thời gian xây dựng kéo dài và chu kỳ thu hồi vốn chậm của ngành điện. Ngoài ra, việc đảm bảo nguồn nhân lực chuyên ngành, huy động đủ vốn và lựa chọn công nghệ phù hợp cũng là những yếu tố then chốt.
Ông Thái cũng dẫn chứng trường hợp Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) khi nước này đã vận hành trang trại điện mặt trời công suất 2 GW với giá bán điện chỉ 1,32 UScent/kWh, đồng thời triển khai hệ thống pin lưu trữ để duy trì công suất 1 GW suốt 24 giờ mỗi ngày.
Với xu hướng năng lượng tái tạo ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong hệ thống điện toàn cầu, việc nghiên cứu kỹ mô hình này nhằm giải quyết bài toán giá điện sẽ đóng vai trò quan trọng trong thu hút vốn vào ngành điện, nhất là khi có nhiều doanh nghiệp lớn như Vingroup đang dành sự quan tâm đặc biệt cho lĩnh vực này.
“Thiết bị điện mặt trời hơn 80% sẽ đến từ Trung Quốc như nhiều dự án tại Việt Nam, nhưng nhân công và vật liệu địa phương tại UAE chắc chắn đắt hơn. Câu hỏi cần được đặt lên bàn các chủ đầu tư, tổ chức tài chính và các nhà quản lý hoạch định chính sách ở đây là yếu tố nào khiến giá bán điện của dự án điện mặt trời tại UAE chỉ 1,32 UScent/kWh. Từ đó để trả lời câu hỏi giá mua năng lượng tái tạo ở Việt Nam nên thế nào và để đạt được mức đó thì Nhà nước cần làm gì, chủ đầu tư làm gì”, ông Thái nói.
Dự thảo Đề án Chiến lược phát triển ngành điện lực Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, đưa ra những con số ấn tượng về nhu cầu vốn đầu tư cho ngành điện, phản ánh thách thức lớn trong việc huy động nguồn lực.
Theo kịch bản cơ sở, với mức tăng trưởng GDP hàng năm từ 7-8%, tổng vốn đầu tư cho ngành điện trong giai đoạn 2026-2030, bao gồm cả nguồn điện và lưới điện truyền tải, ước tính khoảng 136,3 tỷ USD, tương đương 27,3 tỷ USD/năm.
Trong kịch bản cao, con số này tăng 1,34 lần so với kịch bản cơ sở, nghĩa là cần khoảng 36,5 tỷ USD/năm. Nếu xét theo kịch bản cao đặc biệt, tổng vốn đầu tư cho ngành điện sẽ cao hơn kịch bản cơ sở 1,49 lần, tương đương 40,7 tỷ USD/năm trong cùng giai đoạn.
Những yêu cầu vốn đầu tư lớn này đặt ra bài toán khó trong việc thu hút nguồn lực, đòi hỏi các giải pháp tổng thể, dài hạn, ổn định và hấp dẫn để khuyến khích mọi thành phần kinh tế tham gia đầu tư vào nguồn và lưới điện.
Yêu cầu về sự đảm bảo
Trong giai đoạn 2017-2020, khoảng 13 tỷ USD đã được đầu tư vào ngành điện, chủ yếu tập trung vào năng lượng tái tạo, nhờ chính sách giá mua bán điện cố định (FIT) hấp dẫn.
Dự thảo Đề án Chiến lược phát triển ngành điện lực Việt Nam đến năm 2030 cũng cho thấy, trong giai đoạn 2011-2015, khoảng 139.000 tỷ đồng đã được huy động vào ngành điện thông qua các hình thức như BOT, đầu tư tư nhân vào thủy điện nhỏ, phát hành trái phiếu trong và ngoài nước, tham gia thị trường chứng khoán và mở rộng quan hệ với các tổ chức tài chính quốc tế.
Tại Hội nghị Quỹ đầu tư và Đầu tư nước ngoài ngày 28/3, đại diện Tập đoàn Phát triển hạ tầng tư nhân (PIDG) nhấn mạnh rằng Chính phủ không thể là nguồn tài trợ duy nhất cho hạ tầng ngành điện, mà cần có sự tham gia mạnh mẽ của khu vực tư nhân.
Theo đó, Việt Nam đang được xem là điểm đến hấp dẫn cho nhà đầu tư quốc tế, nhưng để tận dụng lợi thế này, cần có khung pháp lý rõ ràng, cơ chế khuyến khích đầu tư và mức lợi tức đủ hấp dẫn để phản ánh rủi ro.
Tuy nhiên, hiện nay ngành điện đang gặp khó khăn khi chính sách giá FIT không còn, mà chỉ có khung giá cho các dự án năng lượng tái tạo. Việc đàm phán giá đối với các dự án chuyển tiếp từ khi có khung giá (tháng 1/2023) đến nay vẫn chưa thể ký được hợp đồng mua bán điện (PPA), cho thấy quá trình này còn nhiều vướng mắc.
Đối với các dự án nguồn điện lớn, việc Chính phủ không bảo lãnh vay vốn khiến PPA trở thành tài liệu quan trọng trong thu xếp tài chính.
Tuy nhiên, do bên mua điện không cam kết Qc (sản lượng điện được thanh toán theo giá hợp đồng) ở mức mong đợi, các tổ chức cho vay đánh giá dự án có rủi ro về dòng tiền, dẫn đến khó khăn trong huy động vốn, chi phí vay cao hơn, làm chậm tiến độ giải ngân và triển khai dự án.
Ngoài ra, nguồn vốn nước ngoài cũng gặp rào cản khi thủ tục phê duyệt vay ODA và vốn ưu đãi rất phức tạp. Với các khoản vay theo hình thức tự vay tự trả, quá trình thẩm định và xét duyệt cũng gặp nhiều trở ngại, đặc biệt đối với các doanh nghiệp nhà nước như EVN. Bên cạnh đó, do hệ số tín nhiệm của doanh nghiệp ngành điện chưa đạt mức “đầu tư”, nên chưa thể tiếp cận các khoản vay nước ngoài với lãi suất ưu đãi và thời gian vay dài hạn.
