(FDI Việt Nam) – Dù được xem là giải pháp hiệu quả cho cả vấn đề môi trường lẫn năng lượng, các dự án điện rác tại Việt Nam vẫn gặp nhiều vướng mắc do hành lang pháp lý chưa hoàn thiện.
Tại Hội thảo công bố Báo cáo “Dòng chảy pháp luật kinh doanh Việt Nam 2024” do VCCI tổ chức, thu hút đầu tư vào các dự án điện rác được đặt ra như một yêu cầu cấp bách trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, áp lực rác thải gia tăng và các cam kết giảm phát thải của Việt Nam bước vào giai đoạn thực thi.
Theo các chuyên gia pháp lý, điện rác là hướng đi tất yếu để vừa giảm áp lực xử lý chất thải, vừa khai thác nguồn năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, hiệu quả thu hút đầu tư vào lĩnh vực này vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, chủ yếu do vướng mắc về pháp lý.
Công ty Luật TNHH Vietthink – đơn vị từng tư vấn cho hàng chục dự án – cho biết hầu hết các dự án điện rác đều gặp khó khăn trong khâu triển khai, dù nhận được sự ủng hộ từ chính quyền địa phương và sự quan tâm từ nhà đầu tư.
RÀO CẢN PHÁP LÝ KHIẾN ĐIỆN RÁC CHẾT YỂU
Theo thống kê, mỗi ngày Việt Nam phát sinh khoảng 67.110 tấn chất thải rắn sinh hoạt, kéo theo chi phí thu gom và xử lý lên tới 3,35 triệu USD. Tuy nhiên, chỉ khoảng 35% lượng rác được tái chế hoặc xử lý, còn hơn 60% vẫn phải chôn lấp – gây lãng phí tài nguyên và gia tăng ô nhiễm, đặc biệt tại các đô thị lớn.
Thực trạng này không chỉ gây lãng phí tài nguyên mà còn làm gia tăng ô nhiễm môi trường, đặc biệt tại các đô thị lớn và khu vực có tốc độ đô thị hóa nhanh.
Trong bối cảnh yêu cầu bảo vệ môi trường ngày càng cấp thiết và xu hướng kinh tế tuần hoàn ngày càng rõ nét, công nghệ đốt rác phát điện đang được xem là giải pháp kép: vừa xử lý rác hiệu quả, vừa tạo ra nguồn năng lượng sạch. Mô hình này phù hợp với định hướng phát triển bền vững của Việt Nam, được thể hiện trong các văn kiện quan trọng như Nghị quyết 24-NQ/TW và Chiến lược Bảo vệ môi trường quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến 2050.
Theo nhóm nghiên cứu của VCCI, nhiều dự án điện rác lớn trên cả nước đang bị đình trệ hoặc không thể khởi động do vướng mắc pháp lý trong quy trình đầu tư. Hiện nay, pháp luật chưa có cơ chế riêng cho việc lựa chọn nhà đầu tư và ký kết hợp đồng theo hình thức đặt hàng dịch vụ xử lý chất thải rắn sinh hoạt – điều đặc thù của các dự án điện rác. Luật Đấu thầu và các nghị định hướng dẫn chưa tạo thuận lợi rõ ràng cho hình thức này, khiến nhiều dự án bị kéo dài đấu thầu hoặc không thể thực hiện theo đặt hàng.
Ngoài ra, vấn đề cam kết đầu vào về khối lượng rác ổn định cũng là nút thắt lớn. Nhiều nhà đầu tư lo ngại không được đảm bảo nguồn rác đủ số lượng và ổn định về chất lượng do quy hoạch quản lý chất thải ở địa phương chưa rõ ràng, hoặc thiếu cơ chế ràng buộc trong hợp đồng giữa nhà nước và doanh nghiệp.
Nhiều dự án cũng bị trì hoãn vì thiếu sự đồng bộ giữa quy hoạch cấp tỉnh và quy hoạch cấp vùng/quốc gia. Không ít nơi phê duyệt chủ trương đầu tư mà chưa có bãi rác tập trung phù hợp, hoặc chưa có hệ thống thu gom đủ rộng để cung cấp rác cho nhà máy phát điện. Điều này làm phát sinh mâu thuẫn trong khâu triển khai hạ tầng kỹ thuật và khiến nhà đầu tư e ngại.
Ngoài ra, vẫn còn thiếu hướng dẫn chi tiết và hợp đồng mẫu cho hình thức hợp tác công – tư (PPP) trong lĩnh vực điện rác. Dù Luật PPP đã có hiệu lực từ năm 2021, song đến nay nhiều địa phương vẫn loay hoay trong việc xây dựng đề án, hồ sơ mời thầu, lựa chọn nhà đầu tư, đặc biệt đối với mô hình BOT hoặc BOO áp dụng cho các dự án xử lý chất thải.
Nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra, các chính sách ưu đãi cho lĩnh vực điện rác còn phân tán và thiếu rõ ràng. Nhiều địa phương không biết áp dụng mức giá mua điện nào đối với phần điện năng phát ra từ rác, hoặc không rõ ràng trong quy trình miễn giảm thuế đất, thuế thu nhập doanh nghiệp, vay vốn ưu đãi…
Những nút thắt nói trên đang khiến nhiều nhà đầu tư – cả trong và ngoài nước – phải cân nhắc lại kế hoạch rót vốn vào lĩnh vực điện rác, dù đây được đánh giá là một trong những hướng đi then chốt cho mục tiêu phát triển bền vững, giảm phát thải và hiện đại hóa ngành quản lý chất thải tại Việt Nam.
GỠ NÚT THẮT CHÍNH SÁCH ĐỂ ĐIỆN RÁC THÀNH DÒNG ĐẦU TƯ
Từ kinh nghiệm thực tiễn trong tư vấn đầu tư và nghiên cứu chính sách, ThS. LS. Nguyễn Thanh Hà – Phó Giám đốc Công ty Luật TNHH Vietthink cho rằng cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý để tháo gỡ các điểm nghẽn đang cản trở dòng vốn vào các dự án điện rác tại Việt Nam.
Theo bà Hà, trước hết cần bổ sung cơ chế đặc thù cho phép áp dụng hình thức đặt hàng dịch vụ xử lý chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) đối với các dự án điện rác, thay vì bắt buộc đấu thầu lại sau khi đã chọn nhà đầu tư. Nhà nước nên quy định rõ điều kiện, thời điểm, thời hạn đặt hàng và cơ chế điều chỉnh giá dịch vụ riêng cho điện rác để đảm bảo minh bạch và hiệu quả sử dụng ngân sách.
Thứ hai, cần thiết lập cơ chế cam kết cụ thể từ chính quyền địa phương về việc cung cấp ổn định khối lượng rác đầu vào cho các nhà máy điện rác đã được phê duyệt. Việc này giúp nhà đầu tư yên tâm vận hành và thu hồi vốn, có thể thông qua mẫu hợp đồng dịch vụ xử lý CTRSH phát điện quy định rõ trách nhiệm và cam kết các bên.
Thứ ba, cần rà soát, hoàn thiện quy hoạch quản lý chất thải ở cấp tỉnh, vùng và liên vùng để phân bổ hợp lý cơ sở xử lý và đảm bảo luồng thu gom, vận chuyển rác đến các khu xử lý tập trung. Khi các dự án điện rác được đưa đúng quy hoạch, bài toán đảm bảo đầu vào sẽ được giải quyết bền vững.
Cuối cùng, cần sớm ban hành quy định hướng dẫn chi tiết và mẫu hợp đồng cho các dự án điện rác theo hình thức đối tác công – tư (PPP), giúp tạo hành lang pháp lý minh bạch, hỗ trợ địa phương kêu gọi đầu tư, lựa chọn đối tác và kiểm soát chất lượng dịch vụ.
“Nếu các đề xuất nêu trên được xem xét và thể chế hóa sớm, Việt Nam sẽ có thêm công cụ hiệu quả trong việc xử lý rác thải, bảo vệ môi trường và phát triển năng lượng tái tạo. Quan trọng hơn, đó là bước tiến lớn để biến điện rác từ một ý tưởng tốt thành một dòng đầu tư xanh, hiệu quả và bền vững” – ThS. LS. Nguyễn Thanh Hà cho hay.
Nguồn: Vietnam Finance
